Diskriminacija u opadanju u Srbiji


Zakon o zabrani diskriminacije

Izveštaj o humanom razvoju iz 2005. godine navodi povećanje etničke distance u Srbiji u vreme neposredno pred dezintegraciju bivše Jugoslavije tokom 1990-ih godina. Rat koji je usledio samo je rasplamsao ovakvu situaciju, ne samo u smislu otvorenih sukoba, već i među različitim etničkim grupama. Nakon demokratskih promena 2000, etničke tenzije počele su da opadaju sve negde do 2004. Istovremeno, jedna trećina stanovnika Srbije imala je etničku distancu prema Albancima kao komšijama, dok se 65,5% izjašnjavalo da ne bi prihvatili Albanca kao člana porodice. Etnička distanca prema Romima bila je skoro jednako visoka, sa oko 16,7% građana koji ne žele Rome za komšije i 61% koji ne bi želeli da imaju Roma za člana porodice. Podaci za ostale nacionalne i etničke manjine bili su podjednako nepovoljni.

UNDP je 2006. godine inicirao program za borbu protiv diskriminacije, sa ciljem da poveća stepen tolerancije u srpskom društvu. Istovremeno, iako je zaštita protiv od diskriminacije bila garantovana Ustavom, nisu postojali sveobuhvatn zakoni o zabrani diskriminacije. Komitet UN za ljudska prava identifikovao je ovaj jaz i dao preporuku da se usvoje konkretni zakoni o zabrani diskriminacije, što je naknadno usvojila i EU kao preduslov u procesu pridruživanja Srbije EU.

Odgovarajući na ovakvu situaciju, UNDP je pružio podršku Vladi Sbrije u usvajanju Zakona o zabrani diskriminacije 2009. godine. Zakon je uveo  pozitivne mere borbe protiv diskriminacije, kao što su obrtanje tereta dokazivanja kod procesuirnja predmeta i formiranje specijalizovanog nezavisnog tela za zaštitu jednakosti – Poverenika za zaštitu jednakost (PZR). Na osnovu novog zakona, UNDP je obezbedio podršku za uspostavljanje i operacionalizaciju PZR, i aktivno zagovarao obezbeđenje operativnog budžeta preko Ministarstva finansija kojim bi se učinilo da je PZR prvo nezavisno telo u Srbiji koje može da se osloni na redovne resurse. UNDP je pružio pomoć PZR da uspostavi saradnju sa relevantnim organima i finalizuje prostupak administrativne registracije i sistematizacije radnih mesta, kao i podršku za uvođenje nove prakse medijacije.

Naglasci

  • Zakon o zabrani diskriminacije usvojen 2009
  • 40% povećanje broja Roma registrovanih za popis 2011
  • Etnička distanca prema Albancima i Romima smanjena 2012 za oko 8 procentnih poena u poređenju sa periodom pre intervencije UNDP-a

"Uprkos činjenici da je načelo jednakost građana jedno od osnovnih ustavnih načela u prethodnom pravnom sistemu Srbije, diskriminacija je bila široko rasprostranjena u stvarnim odnosima u svim sferama društvenog života. Pitanje diskriminacije uglavnom su se bavile nevladine organizacije u vezi sa suzbijanjem diskriminacije i borbe protiv diskriminacije. Usvajanjem Zakona o zabrani diskriminacije, uspostavljen je integrisan sistem pravne zaštite protiv diskriminacije koji je ustanovio uslove, mere i instrumente za osiguranje efikasne borbe protiv diskriminacije i obezbedio delotvornu zaštitu za žrtve diskriminacije. Osnivanje Poverenika za zaštitu ravnopravnosti je od velikog značaja, jer je rad ovog specijalizovanog nezavisnog tela od ključnog značaja za podizanje svesti javnosti, promovisanje ravnopravnosti, i zabranu dikriminacije i pružanje odgovarajuće pomoći, podrške, i zaštite od diskriminacije ", kaže Nevena Petrušić, Poverenica za zaštitu ravnopravnosti.

Značaj PZR je u porastu i ovaj organ je od svog osnivanja postupao u 1028 predmeta, od kojih je najveći broj po osnovu prigovora građana.

Osim podrške u kreiranju politike i institucionalne podrške, UNDP se usredsredio na podizanje javne svesti, korišćenje inovativnih mehanizama kao što su zabavno-edukativni mehanizmi i produkcija čitave TV serije na sublimisanim anti-diskriminatornim porukama, koja je imala veliku gledanost.

Smanjenje dikriminacije se merljivo smanjuje u Srbiji. Podaci o popisu stanovništva iz 2011 beleže ranije nezapamćen porast od 40% u pogledu registrovanih Roma, u poređenju sa prethodnim popisom iz 2002, što sugeriše da Romi osećaju manji strah da se izjasne o svojoj etničkoj pripadnosti.

Anketa javnog mnenja koju je sproveo UNDP u novembru 2012 ukazuje na značajno smanjenje ličnog osećaja diskriminisanosti. Dok je 22% isptanika bilo izloženo diskriminaciji 2009, ovaj broj se smanjio na 16% za 2012. Etnička distanca prema Albancima i Romima smanjena je za oko 8 procentnih poena u poređenju sa periodom pre ovih UNDP intervencija, što je dokaz o transformaciji Srbije na putu ka tome da bude manje etno-centrično i u većoj meri tolerantno društvo. 

"UNDP je dao značajan doprinos izradi propisa i definisanju adekvatnih zakonskih rešenja kao i oblikovanju institucije Poverenika i podizanju kapaciteta ove institucije. Kontinuirana podrška koju UNDP pruža razvoju anti-diskriminatorne prakse veoma je značajna za postizanje ravnopravnosti. Prigovori koji se podnose Povereniku, a čiji broj neprekidno raste, jasno pokazuju da građani prepoznaju diskriminaciju i nisu spremni da je tolerišu, već reaguju i traže zaštitu. To je siguran znak da smo na dobrom putu i da uspostavljeni sistem zaštite od diskriminacije daje dobre rezultate", dodaje Petrušić.

Izveštaj o napretku EU za 2012 navodi: “Proces zaštite protiv diskriminacije i neophodna svest o tome su uspostavljeni i ireverzibilni. Ne postoje faktori koji mogu ozbiljno da ugroze ovaj proces. Sada ostaje samo pitanje brzine napretka.”

Visok kvalitet rezultata koje je ostvario UNDP potvrdila je i ex-post analiza koju je radila EU, a koja navodi:

“Izbor da UNDP bude izvršni partner [u okviru programa protiv diskriminacije koji je finansiran od strane EU] bio je od vitalnog značaja obzirom na iskustvo koje UNDP poseduje u radu na pitanjima zabrane dikriminacije i zahvaljujući autoritetu koji poseduje kao organizacija UN sistema. Ovakav spoj zakonskih, političkih, institucionalnih i informativnih komponenti koje su sačinjavale projekat bilo je moguće realizovati samo od strane takve organizacije koja poseduje interno multi-sektorsko iskustvo.”